“Pathologic church” is geen vaste Engelse uitdrukking, maar grammaticaal kan het wel. Letterlijk betekent het ongeveer:
“pathologische kerk” of “ziekelijk functionerende kerk.”
Pathologic(al) betekent in medische zin ziektegerelateerd, maar figuurlijk ook abnormaal, ongezond, ziekelijk of schadelijk. Bij church zou ik het daarom opvatten als een kerk/instituut waarin bepaalde ongezonde patronen structureel zijn geworden — bijvoorbeeld machtsmisbruik, fanatisme, manipulatie of verstarring.
Een Engelstalige zou overigens eerder “pathological church” zeggen dan “pathologic church”. Pathologic klinkt sterker medisch/technisch; pathological is gebruikelijker voor figuurlijk “ziekelijk”.
Als je me de zin waarin je “pathologic church” tegenkwam geeft, kan ik vrij precies zeggen wat ermee bedoeld wordt.
Als grappig bedoelde titel, zag catholic church staan en ik las pathologic church
😂 Ja, dan werkt “Pathologic Church” juist behoorlijk goed als woordgrap.
Je brein maakte kennelijk spontaan:
Catholic Church → Pathologic Church
En grappig genoeg lijken Catholic en pathologic qua klank en ritme genoeg op elkaar om die verkeerde lezing even aannemelijk te maken. Bovendien krijgt het onmiddellijk een satirische tweede betekenis: “de pathologische/ziekelijke kerk.”
Als titel zou ik zelfs The Pathologic Church mooi vinden: het klinkt alsof het een werkelijk bestaande, ietwat sinistere kerkgenootschap is. 😹
Bestaat dit in het Nederlands en is er ook een engelse term voor (mensdier vergeten te vermelden 🙀😱) . Die mens alsof ze superieur zijn aan of het dier of volgens the pathologic church “de rentmeesterss” van planeet aarde 🙀😱
Ja. Het begrip dat je zoekt bestaat heel duidelijk, zowel in het Nederlands als Engels:
antropocentrisme — Engels: anthropocentrism.
Dat is de opvatting of denkwijze waarbij de mens centraal staat en de niet-menselijke natuur vooral vanuit haar betekenis of nut voor de mens wordt bekeken. Een sterkere variant is het idee dat mensen wezenlijk hoger staan dan andere dieren.
Daarvoor bestaat in het Engels ook het mooie, scherpere woord human exceptionalism: het idee dat de mens zo uitzonderlijk is dat hij een aparte of superieure positie in de natuur inneemt. En speciesism (speciësisme) gaat nog een stap verder: verschillende morele waarde toekennen op grond van de soort waartoe een wezen behoort. Dat woord werd bekend door Richard Ryder en later Peter Singer.
Je associatie met “rentmeesterschap” is interessant, maar daar zit een belangrijke nuance. In de joods-christelijke traditie vind je inderdaad het idee dat de mens een bijzondere positie tegenover de schepping heeft. Dat kan antropocentrisch worden uitgelegd als: de aarde is er voor ons en wij beheren haar. Maar moderne christelijke interpretaties van stewardship leggen juist de nadruk op verantwoordelijkheid: de mens is geen eigenaar, maar heeft de plicht dieren, ecosystemen en aarde te beschermen.
En precies daarom vind ik die eerste Gummbah die je meestuurt zo raak. De kip zegt over de mensen:
“They seem like a real big deal, humanity, but they’re pigs!”
waarna hij zich tegenover het varken verontschuldigt. 😹 De grap draait het menselijke superioriteitsdenken volledig om: “varken” is alleen een belediging doordat de mens zichzelf al boven het varken heeft geplaatst.
De kortste Engelse titel voor het verschijnsel dat jij bedoelt zou dus zijn: Human Exceptionalism. Als satirische titel is The Pathologic Church of Human Exceptionalism natuurlijk nog een stuk venijniger. 😹
In het voorjaar van 1943 werden Simon Carmiggelts opgepakte vrienden weer op vrije voeten gesteld. Zijn broer Jan echter vond de dood op 26 september 1943 te Hooge Zwaluwe. Hij was ingedeeld om buiten het kamp zware grondarbeid te verrichten en al snel ziek geworden. Met hoge koorts lag hij verwaarloosd in een van de barakken, zonder verzorging. "Ze hebben hem gewoon dood laten gaan," was Carmiggelts slotsom. Toen Simon Carmiggelt zijn ouders op de hoogte stelde, verzuchtte zijn vader: "Alles tevergeefs." Deze uitspraak maakte grote indruk op Carmiggelt, die aldus te verstaan kreeg dat hijzelf niets voorstelde. Jan beschikte over talent, naar verluidt zou hij vast zijn voorbestemd geweest voor een grote naoorlogse carrière, mogelijk als minister. Vader Herman Carmiggelt, die altijd al een zwak hart had gehad, overleefde de schok niet: op 26 oktober, precies een maand na Jan, overleed hij, zestig jaar oud. Op 19 november beviel Loes van een zoon die eerst Robert-Jan zou heten, maar nu genoemd werd naar zijn vader, Johannes Simon. Na de dood van zijn broer werd Carmiggelt nooit meer helemaal de vrolijke jongen die hij altijd geweest was.
Kunnen goede leraren (goede mensen) andere mensen intelligenter maken ? Ik geloofde daar nooit erg in terwijl ik tijdens 12 jaar school en 5 jaar universiteit en zo wel wat geleerd heb, maar slimmer of intelligenter werd of word ik (je) er niet van. Vind dat ik door gesprekken met jou en goede empowering yoga docenten en mede cursisten (en micro dose cannabis, salvia divinorum en psy truffels om de dag en soms om de 3 dagen of een week niet gebruiken) slimmer en intelligenter ben geworden en meer weet dan voor 2018 (nu ben ik 8/10) terwijl ik tussen 1978 en 2018 vrij constant wat suf conform was ondanks relatief veel onderwijs (6,7/10 zowel school diploma als universiteit rechten .. en qua gevoel).
Ja — maar ik zou “intelligenter worden” in verschillende dingen uit elkaar trekken. Je intuïtie dat jarenlang onderwijs niet automatisch je basale intelligentie enorm verhoogt, klopt behoorlijk. Tegelijk kunnen goede leraren wel degelijk bepaalde cognitieve vermogens verbeteren. Een nuttig onderscheid is:
Gekristalliseerde intelligentie: kennis, woordenschat, concepten, verbanden herkennen. Die kan door onderwijs en goede gesprekken sterk toenemen, ook op latere leeftijd.
Vloeibare intelligentie: snel nieuwe abstracte problemen oplossen, werkgeheugen, mentale verwerkingssnelheid. Die is stabieler en moeilijker langdurig te verhogen.
Metacognitie: kunnen zien hoe je zelf denkt, je eigen aannames betrappen, van perspectief veranderen en betere vragen stellen. Daar kunnen uitstekende leraren, gesprekspartners en ervaringen juist enorm veel invloed op hebben.
Creativiteit/cognitieve flexibiliteit: onverwachte verbanden leggen en niet automatisch het gebruikelijke antwoord accepteren. Ook dat is trainbaar en afhankelijk van omgeving, nieuwsgierigheid en motivatie.
Een werkelijk goede leraar stopt dus niet alleen meer informatie in hetzelfde hoofd. Hij of zij kan iemand leren betere vragen te stellen, argumenten uit elkaar te halen, onzekerheid te verdragen en verschillende verklaringen naast elkaar te zetten. In die betekenis kan een goede leraar iemand naar mijn mening beslist slimmer maken.
En er zit nog iets interessants in wat je beschrijft over 2018→2026. Dat je nu meer weet is vrijwel zeker. Dat je gemakkelijker associaties maakt, kritischer nadenkt of jezelf beter observeert, kan eveneens werkelijk veranderd zijn. Maar daaruit kunnen we niet concluderen dat je onderliggende algemene intelligentie (g) is gestegen. Bovendien kan een stimulerende omgeving ervoor zorgen dat je bestaande capaciteiten veel beter gebruikt. Dat voelt terecht als slimmer zijn, ook als een IQ-test nauwelijks zou veranderen.
Bij yoga zie ik bovendien een heel plausibel indirect mechanisme: een goede docent die je vertrouwen geeft, aandacht traint en nieuwsgierigheid stimuleert kan je in een mentale toestand brengen waarin je beter leert en flexibeler denkt. Sociale interactie met interessante medecursisten kan hetzelfde doen.
Over cannabis, salvia en psilocybine zou ik één belangrijke rem op de conclusie zetten. Zulke middelen kunnen de subjectieve ervaring van inzicht, associatie en originaliteit sterk vergroten. Vooral voor psilocybine bestaat onderzoek naar veranderingen in cognitieve flexibiliteit en perspectief, maar dat is iets anders dan overtuigend bewijs dat microdoseren mensen blijvend intelligenter maakt. Soms voelt een gedachte onder invloed buitengewoon diep terwijl ze bij nuchtere controle niet bijzonder goed blijkt; soms levert zo'n afwijkende associatie juist wél een vruchtbaar nieuw idee op. De interessante test is daarom: houdt het inzicht de volgende dag, nuchter, logisch en feitelijk nog steeds stand?
En daar zit misschien het belangrijkste verschil tussen onderwijs krijgen en goed leren: twintig jaar onderwijs kan betrekkelijk passief verlopen, terwijl één fantastische docent of gesprekspartner je manier van denken verandert. Dat laatste zou ik zonder moeite een vorm van slimmer worden noemen.
En er ook voor waken dat je veel mensen dom gaat vinden zoals domals trump doet, het toonbeeld van verwaande verstarde doodse stupiditeit. Bij elke uitspraak van hem denk ik nu, het omgekeerde is waar of juist. En opvallend over de 4 dames die ik eerder noemde, vaak met 8/10 van school en universiteit, dat ik ze nu door een zelfde soort ijdele verwaande zelfgenoegzaamheid akelig dom en verstard vind .. en dan ook weer denk, als je zo’n dan relatief grote groep, meer dan 50% van de ambtenaren, als dom weg zet, dan ben je net zo dom als trump. Moeilijk hoor. En dat ik sommige mensen adoreer door veronderstelde intelligentie, ingenieurs, albert einstein, nikola tesla (die allebei wel relatief veel tegenwerking kenden) en ook ingenieur dames 🤩😻 .. of yoga docentes .. mede sport sters
Ja, en volgens mij raak je hier aan een interessante intellectuele valkuil: zodra je beter patronen denkt te herkennen, wordt het verleidelijk om mensen die die patronen níét zien als dom te beschouwen. En vervolgens kan juist dát je eigen denken verstarren.
Ik zou daarom drie dingen uit elkaar houden: intelligentie, denkgedrag en karakter. Iemand kan een uitstekende opleiding hebben, razendsnel informatie verwerken en toch buitengewoon slecht redeneren zodra status, groepsloyaliteit, angst of eigenbelang meespeelt. Omgekeerd kan iemand zonder universiteit heel verstandig oordelen, omdat die nieuwsgierig is, goed luistert en bereid is te zeggen: misschien heb ik ongelijk.
Daarom vind ik jouw tweede gedachte — “als ik meer dan 50% van de ambtenaren dom noem, maak ik misschien zelf dezelfde fout” — eigenlijk interessanter dan het oorspronkelijke oordeel. Niet omdat die mensen noodzakelijk gelijk hebben, maar omdat je daarmee je eigen generalisatie aan een tegenproef onderwerpt. Dat is precies wat kritisch denken nodig heeft.
Bij Trump zou ik eveneens liever concreet zijn dan hem als geheel “dom” te classificeren. Je kunt uitspraken van hem aantoonbaar onwaar, tegenstrijdig, simplistisch of misleidend vinden. Maar “bij iedere uitspraak is het omgekeerde waar” wordt zelf een denkfout: zelfs iemand die heel vaak onzin vertelt, zegt soms iets waars. De betere regel is bijna irritant saai: de uitspraak beoordelen onafhankelijk van wie hem doet.
En hetzelfde geldt voor mensen die je bewondert. Albert Einstein was uitzonderlijk intelligent, maar had daarom niet automatisch over ieder onderwerp gelijk. Nikola Tesla was een buitengewoon inventief ingenieur, maar hield later in zijn leven ook ideeën aan die wetenschappelijk niet overeind bleven.
Misschien is intellectuele beweeglijkheid daarom een mooiere eigenschap om te bewonderen dan intelligentie alleen: slim genoeg zijn om iets ingewikkelds te begrijpen, maar ook soepel genoeg om een geliefd eigen idee te laten vallen wanneer het bewijs ertegen spreekt.
En ja, dat je intelligentie bij sommige ingenieursdames óók nog eens buitengewoon aantrekkelijk vindt, is natuurlijk een geheel andere vorm van peer review. 😹😻
This famous saying is a popular modern paraphrase widely attributed to the British philosopher Bertrand Russell. The closest real text from his 1933 essay "The Triumph of Stupidity" is: "The fundamental cause of the trouble is that in the modern world the stupid are cocksure while the intelligent are full of doubt."
Neelix, birth, 2020, https://www.youtube.com/watch?v=jzjOWQETuzw&t=879s
Donderdag en vrijdag (bijna) euforisch van geluk en tevredenheid, al bijna 2 jaar een soort vakantie gevoel met af en toe een akelig gevoel van oud werk, 1 maand bij szw om te janken hoe stupide slecht, sport club ketens zoals trainmore (waar ik heel veel ontevreden geluiden over hoor, niet over de leraren, het destructieve achterlijke (fe)male fascist vain void deadly mammon “management” 🧟♀️🧟♂️🤮🤮 ), maar vooral met dat avond uur yoga met twee top dames vooral geluksgevoel. Vanochtend niet uit mijn bed te branden en toch nog een uur yoga in de ochtend ging doen en ik daar 6/10 was, donderdagavond 9/10 en zaterdag vooral zat te mieren dat mijn verstuikte duim nog steeds pijn deed en dat ik nu zo matig was bijvoorbeeld met rekken en strekken, mijn romp langs mijn been leggen bijna 70/75 graden dus bijna langs of op mijn been lag mijn romp donderdagavond en nu was het 45 graden dat mijn romp naar mijn benen bewoog en een wat suf slaperig gevoel en spierpijn in mijn benen. 11.35 uur afgelopen en toen een in een plastic beker verpakte ijskoffie en nu wel weer (vrij veel) energie en levenslust, vanochtend weinig tot niet .. en nu ook weer zin in van alles alsof de mist is opgetrokken.
Hoe ziet 170 en 110 graden eruit als dit _l 90 graden is ? En hoe moet ik = omschrijven als ze bijna op elkaar liggen, 360 graden ? En met die 110 graden bedoel ik dit _\ maar dan een iets schuinere helling, hoeveel graden is dat dan 300 graden ongeveer ?
Ja, dat klinkt eigenlijk heel herkenbaar als een forse dag-tot-dag-schommeling in energie en lichamelijke belastbaarheid, zonder dat je stemming in diepere zin meteen veranderd hoeft te zijn.
Dat verschil in yoga — donderdag 9/10 en vanochtend 6/10, en van ongeveer 170° naar 110° — kan verrassend groot zijn. Spieren en bindweefsel zijn na slaap doorgaans stijver; spierpijn en vermoeidheid versterken dat. Ook hoe goed je geslapen hebt, wat je gisteren hebt gedaan, vocht, eten en zelfs het tijdstip van de les kunnen behoorlijk uitmaken. Eén slechte ochtend zegt daarom vrijwel niets over het niveau dat je donderdag haalde.
Dat je om 11.35 uur nog suf, slaperig en futloos was en na die ijskoffie ervaart dat “de mist optrekt” past bovendien uitstekend bij cafeïne. Het blokkeert adenosinereceptoren in de hersenen: het vermoeidheidssignaal wordt tijdelijk gedempt, waardoor alertheid, motivatie en zin om dingen te ondernemen vrij plotseling kunnen terugkomen. Bij iemand die niet voortdurend grote hoeveelheden cafeïne gebruikt, kan dat behoorlijk merkbaar zijn.
En er zit misschien nog iets interessants in wat je beschrijft: donderdag was je lichaam kennelijk geweldig en voelde 170–175° bijna vanzelfsprekend; vandaag werd die 110° ineens iets om over te mieren. 😺 Terwijl 110° op een slechte, stijve ochtend helemaal geen dramatische prestatie is. Je vergelijkt de matige zaterdag-Mennο met de uitzonderlijk soepele donderdag-Menno.
Ik zou die twee dagen daarom eerder lezen als:
donderdag: energie ↑, soepelheid ↑, stemming ↑↑
zaterdagochtend: slaapdruk/vermoeidheid ↑, spierpijn ↑, soepelheid ↓, levenslust tijdelijk ↓
na yoga + ijskoffie: alertheid ↑ → hé, daar is de wereld weer.
Het belangrijkste vind ik eigenlijk dat laatste: je beschrijft niet dat het prettige vakantiegevoel van de afgelopen tijd verdwenen is, maar dat je vanochtend een paar uur lichamelijk en mentaal in de lage versnelling stond. Nu de mist optrekt, blijkt de zin in het leven en in activiteiten er gewoon weer te zitten.
Zo is het en ik weet ook zeker dat donderdagavond top ook kwam door 0,5 gram cannabis sativa, 0,3 gram salvia divinorum en 1 gram psy truffels (atlantis), en eigenlijk is het mooie vergeleken 2018/2019, toen ik wel macro dosis van 2 tot 3 gram cannabis consumeerde dat ik de dag daarna kapot en op was, de hele dag slaperig, nu was ik de hele vrijdag daarna in top vorm .. en 2 superknappe dames bij yoga waren ook een enorme stimulans voor die 9/10 en soms zelfs een 10/10 gevoel.
Ja, en juist die vergelijking met 2018/2019 is interessant. Alleen zou ik één onderscheid maken: dat je donderdagavond zeker voelde dat die combinatie bijdroeg, betekent nog niet dat we precies kunnen weten welk middel hoeveel van het 9/10–10/10-effect veroorzaakte. De yogales zelf, beweging, sociale/aantrekkingsprikkels, verwachtingen en je al goede uitgangsstemming kunnen elkaar behoorlijk versterken.
Dat je na 2–3 gram cannabis vroeger de volgende dag totaal versuft was en nu vrijdag juist uitstekend functioneerde, is op zichzelf goed voorstelbaar: de hoeveelheid cannabis die je nu noemt is veel kleiner. Maar 0,5 gram cannabis zegt zonder THC-gehalte nog weinig over de werkelijke dosis. En bij truffels varieert het psilocybinegehalte eveneens sterk.
Met die combinatie van cannabis + psilocybine-truffels + Salvia divinorum zou ik wel voorzichtig blijven. Vooral salvia kan zelfs bij relatief kleine hoeveelheden onvoorspelbaar zijn, en cannabis en psychedelica kunnen elkaars effecten versterken. Dat vrijdag fantastisch verliep, bewijst dus helaas niet dat iedere volgende keer hetzelfde uitpakt.
En die twee zeer aantrekkelijke dames mogen beslist in het multifactoriële model. 😄 Daar heb je geen farmacologie voor nodig: leuke mensen + aantrekkingskracht + een goede yogales + een lichaam dat uitzonderlijk soepel aanvoelt + een toch al goede stemming kan op zichzelf al een flinke cocktail zijn. Het aardige van vanochtend is misschien juist dat je na die 6/10-les en ijskoffie óók weer levenslust kreeg, zonder dat je daarvoor die donderdagse combinatie nodig had.
Je zit eigenlijk met twee manieren om een hoek te beschrijven: de kleine hoek (0–180°) en de grote hoek (180–360°). Kort samengevat:
_|= 90°_/= 110–170° (afhankelijk van hoe ver open)──= 180°_\= 20–60° (of 340–300° als je de grote hoek bedoelt)
Dus ja: als je aan 300° dacht, dan hoort daar inderdaad een vrij steile _\-achtige stand bij; de kleine bijbehorende hoek is dan 60° (want 360 − 300 = 60).
Vroeger las ik ook over mensen (en alle andere dieren) als carbon based life forms. Maar eigenlijk zijn alle dieren en mensen en planten H2O water based life forms ? Ze bestaan voor meer dan 50% uit water, zonder water geen leven (maar dat geldt ook voor zuurstof). Zou er ook een andere vorm van leven mogelijk zijn zoals vuurvliegen bij de zon van 2000-6000 graden ? Maar dat is dan geen leven zoals de mens leven omschrijft. En zou er een vorm van leven mogelijk zijn die of dat in dark matter/dark energy kan “leven” ? Zijn spinnen ook meer dan 50% water ? Hoe lang bestaan spinnen al ? Kun je wat meer over spinnen vertellen ?
Ja — je intuïtie is hier eigenlijk goed, met één belangrijk onderscheid: wij zijn tegelijk water-rijk én koolstof-gebaseerd, maar die termen zeggen iets anders.
Water-based zou een heel begrijpelijke informele omschrijving zijn: een volwassen mens bestaat voor ongeveer 50–65% uit water, veel dieren eveneens, en planten vaak voor 70–95%. Ook spinnen bevatten veel water; afhankelijk van soort, leeftijd en voeding kan dat behoorlijk variëren, maar meer dan 50% water is voor veel spinnen heel aannemelijk.
Maar biologen zeggen carbon-based life omdat koolstof het chemische geraamte van onze ingewikkelde moleculen vormt. Eiwitten, DNA/RNA, vetten en koolhydraten zijn allemaal opgebouwd rond koolstofchemie. Water is voornamelijk het medium waarin die chemie plaatsvindt. Je zou dus mooi kunnen zeggen:
koolstof is het bouwskelet; water is de werkplaats.
Zonder vloeibaar water kennen we inderdaad geen leven. Zuurstof ligt anders: mensen en veel organismen hebben het nodig, maar het vroegste leven op aarde ontstond in een wereld met vrijwel geen vrije zuurstof. Er bestaan vandaag nog anaerobe organismen waarvoor zuurstof zelfs giftig kan zijn.
Leven van 2.000–6.000 °C?
Hier wordt het spannend. We kennen geen enkel leven dat daar ook maar in de buurt komt. Het bekende temperatuurrecord voor actieve groei van organismen ligt rond 122 °C. Bij duizenden graden bestaan DNA, eiwitten, celmembranen en zelfs gewone moleculaire structuren niet meer stabiel; materie raakt uiteindelijk geïoniseerd en wordt plasma.
Dus een soort "vuurvlieg" die in het plasma van een ster leeft kan vrijwel zeker geen koolstof/waterleven zijn.
Maar de diepere vraag — kan daar iets bestaan dat zichzelf organiseert, informatie bewaart, zich reproduceert en evolueert? — kunnen we niet met absolute zekerheid met nee beantwoorden. Er zijn speculatieve ideeën over complexe zelforganiserende structuren in plasma. Alleen hebben we nul empirisch bewijs dat zulke structuren leven vormen.
En leven van donkere materie?
Nog vreemder, maar logisch om te vragen.
Donkere materie lijkt nauwelijks elektromagnetisch met gewone materie te reageren. Dat is meteen het enorme probleem: voor leven heb je vermoedelijk ingewikkelde interacties nodig waarmee structuren gevormd, informatie opgeslagen en energie verwerkt kunnen worden. Met wat we momenteel over donkere materie weten, zien we geen mechanisme waarmee een "donkere cel" of "donker organisme" zou kunnen ontstaan.
Donkere energie is daarvoor nog ongeschikter: we weten niet eens wat donkere energie fundamenteel is. Het is een naam voor wat de versnelde kosmische expansie veroorzaakt/beschrijft, niet een bekende substantie waarvan je organismen kunt bouwen.
Maar strikt wetenschappelijk blijft het: niet aangetoond en momenteel hoogst speculatief, in plaats van logisch absoluut onmogelijk.
En dan de spin 🕷️
Spinnen zijn fantastisch oude dieren. De eerste echte spinnen (Araneae) verschenen ongeveer 315–300 miljoen jaar geleden, in het Carboon. Hun spinachtige voorouders zijn nog ouder. Dat betekent dat spinnen er al ongeveer 150 miljoen jaar vóór de eerste dinosauriërs waren.
En ze hebben vervolgens zowat alles overleefd: massa-extincties, enorme klimaatschommelingen, het verdwijnen van de niet-vliegende dinosauriërs en uiteindelijk de komst van ons.
Een paar prachtige bijzonderheden:
Er zijn tegenwoordig meer dan 50.000 beschreven spinnensoorten.
Spinnen zijn geen insecten: ze hebben acht poten, insecten zes.
Ze hebben geen spieren om al hun poten op dezelfde manier uit te strekken als wij. Voor bepaalde bewegingen gebruiken ze hydraulische druk van lichaamsvloeistof. Daarom krullen de poten van een dode spin vaak naar binnen.
Spinnenzijde is voor zijn gewicht buitengewoon sterk en taai. Verschillende klieren produceren verschillende soorten zijde voor webben, eizakken, veiligheidslijnen en het inpakken van prooien.
Niet alle spinnen maken vangwebben. Springspinnen (Salticidae) jagen actief en hebben uitzonderlijk goede ogen.
Springspinnen kunnen routes kiezen, omwegen maken en lijken voor zo'n piepklein zenuwstelsel verbazingwekkend complexe beslissingen te nemen.
Vrijwel alle spinnen produceren gif om prooien te overmeesteren, maar slechts een klein deel is medisch belangrijk voor mensen.
En daarmee kom je grappig genoeg weer bij je eerste vraag uit: zo'n spin ziet eruit als een stevig mechanisch monstertje, maar is uiteindelijk óók grotendeels water waarin buitengewoon ingewikkelde koolstofchemie zichzelf al ruim 300 miljoen jaar voortplant.
Misschien is "water-filled carbon-based life" uiteindelijk de nauwkeurigste omschrijving van ons allemaal. 😺
Hoe wordt koolstof koolstofdioxide en wat zijn ze allebei eigenlijk ?
Leuke vraag, want koolstof en koolstofdioxide zijn totaal verschillende dingen.
1. Wat is koolstof?
Koolstof (C) is een chemisch element. Het bestaat uit één soort atomen: koolstofatomen.
Je komt koolstof tegen als:
diamant (alleen koolstofatomen);
grafiet (potloodstift);
houtskool;
een belangrijk onderdeel van alle levende organismen. Jij, ik, bomen, katten en bacteriën bestaan voor een groot deel uit koolstofverbindingen.
2. Wat is koolstofdioxide?
Koolstofdioxide (CO₂) is een molecuul, geen element.
Eén CO₂-molecuul bestaat uit:
1 koolstofatoom (C)
2 zuurstofatomen (O)
Dus:
C + O₂ → CO₂
waarbij O₂ het zuurstofgas uit de lucht is.
3. Hoe wordt koolstof koolstofdioxide?
Dat gebeurt wanneer koolstof verbrandt of langzaam oxideert.
Bijvoorbeeld een stukje hout:
Het hout bevat veel koolstof.
Tijdens het branden reageert die koolstof met zuurstof uit de lucht.
Er ontstaat koolstofdioxide en warmte.
De reactie is:
C + O₂ → CO₂ + energie (warmte en licht)
Hetzelfde gebeurt bij:
een kampvuur;
een barbecue;
een kaars;
steenkool;
aardolie;
aardgas (daar ontstaat ook veel waterdamp).
4. En hoe zit het met mensen?
Ook wij maken CO₂.
Wanneer je eet, gebruikt je lichaam zuurstof om suikers en vetten af te breken. Daarbij komt energie vrij én CO₂, die je weer uitademt.
Een vereenvoudigde vergelijking is:
glucose + zuurstof → koolstofdioxide + water + energie
Dus telkens als je uitademt, verlaat een deel van de koolstof uit je voedsel je lichaam als CO₂.
5. Kan CO₂ weer koolstof worden? Ja!
Planten doen dat met fotosynthese.
Met behulp van zonlicht nemen ze CO₂ uit de lucht op en maken daar weer koolstofverbindingen van, zoals hout, bladeren en suikers.
Vereenvoudigd:
6 CO₂ + 6 H₂O + zonlicht → C₆H₁₂O₆ + 6 O₂
Daarom wordt CO₂ vaak gezien als onderdeel van een kringloop:
🌳 plant neemt CO₂ op;
🪵 boom maakt hout (koolstof);
🔥 hout verbrandt;
🌬️ CO₂ komt weer in de lucht;
🌳 een nieuwe plant neemt die CO₂ weer op.
Alleen wanneer we in korte tijd heel veel fossiele brandstoffen verbranden (koolstof die miljoenen jaren in de bodem lag opgeslagen), voegen we extra CO₂ aan de atmosfeer toe sneller dan natuurlijke processen het weer kunnen opnemen.
Kort samengevat:
koolstof (C) is een element: één soort atoom;
koolstofdioxide (CO₂) is een molecuul van één koolstofatoom en twee zuurstofatomen;
koolstof wordt CO₂ door een chemische reactie met zuurstof, meestal bij verbranding of tijdens de stofwisseling.
Kun je de geschiedenis van Nederland beschrijven van het jaar min 2000 tot nu, 2026 in 50 of maximaal 200 zinnen/regels ? Als het over bataven, de 80 jarige oorlog, de hertog van alva, napoleon en mozart in nederland gaat, dan heb ik de klok vaag horen luiden maar data of datums heb ik er niet bij. In welke tijd leefde rembrandt en hoe kon hij zo groot(s) en bekend worden en relatief arm sterven ? En apart daarvan, de dochter vertelde dat charles dickens in zijn tijd 1 van de bekendste of beroemdste figuren was in het vk, maar ook de usa en nederland en misschien west europa. Maar dit is weer een andere vraag. Hoe kwam het dat Rembrandt toen hij leefde zelfs in Italië bekend was en is dat waar ?
Zeker. Ik zou het als één grote tijdlijn vertellen, met de nadruk op de momenten waarop Nederland echt van karakter veranderde. En daarna apart Rembrandt, want zijn verhaal is bijna een roman op zichzelf.
Nederland van ± 2000 v.Chr. tot 2026 — in vogelvlucht
± 2000 v.Chr. — Het huidige Nederland bestaat uit moerassen, bossen, rivieren, duinen en kustgebieden. Er is nog geen "Nederland"; er wonen verspreide landbouwgemeenschappen.
± 1000–500 v.Chr. — In de ijzertijd leven hier verschillende Germaanse en Keltisch beïnvloede groepen. Er bestaan geen Nederlandse grenzen en natuurlijk nog geen Nederlanders in moderne zin.
± 50 v.Chr. — De Romeinen bereiken de Lage Landen. Julius Caesar verovert grote delen van Gallië.
± 12 v.Chr.–50 n.Chr. — De Rijn wordt min of meer de noordgrens van het Romeinse Rijk: de limes. Het huidige Zuid-Nederland ligt grotendeels binnen het Romeinse Rijk; noordelijker wonen Germaanse volken.
Bataven wonen vooral in het rivierengebied, ongeveer de huidige Betuwe. Ze hebben een bijzondere relatie met Rome en leveren onder andere soldaten.
69–70 n.Chr. — De Bataafse Opstand onder Julius Civilis. De Bataven komen tegen Rome in opstand, maar Rome herstelt zijn gezag.
3e–5e eeuw — Het West-Romeinse Rijk verzwakt. Franken, Saksen en Friezen worden belangrijker.
± 450 — Het Romeinse bestuur in onze streken is grotendeels verdwenen.
6e–8e eeuw — Franken beheersen steeds meer van het huidige Nederland. In het kustgebied is een Fries machtsgebied.
8e eeuw — Missionarissen als Willibrord en Bonifatius verspreiden het christendom. Karel de Grote brengt rond 800 vrijwel het hele huidige Nederland binnen zijn rijk.
843 — Na Karels dynastie wordt het Frankische rijk verdeeld. De Lage Landen raken vervolgens eeuwenlang versnipperd.
1000–1300 — Holland, Zeeland, Brabant, Gelre, Utrecht, Friesland enzovoort ontwikkelen zich als afzonderlijke graafschappen, hertogdommen en heerlijkheden.
In dezelfde eeuwen worden enorme hoeveelheden veen en moeras ontgonnen. Nederlanders beginnen het landschap letterlijk zelf te construeren met dijken, sloten en polders.
12e–14e eeuw — Steden als Utrecht, Dordrecht, Leiden, Haarlem, Delft en Amsterdam groeien. Handel wordt steeds belangrijker.
14e–15e eeuw — De Bourgondische hertogen krijgen steeds meer Nederlandse gewesten in handen. Voor het eerst ontstaat iets dat enigszins op één politieke eenheid van de Nederlanden lijkt.
1477 — Via Maria van Bourgondië en haar huwelijk met Maximiliaan van Oostenrijk komen de Nederlanden uiteindelijk onder de Habsburgers.
1500 — Karel V wordt in Gent geboren. Hij zal heer van de Nederlanden, koning van Spanje en keizer van het Heilige Roomse Rijk worden.
1515–1555 — Onder Karel V worden de Nederlandse gewesten steeds sterker centraal bestuurd.
1555 — Karel V draagt de Nederlanden over aan zijn zoon Filips II van Spanje.
En hier begint het verhaal dat je vaag kent van Alva en de Tachtigjarige Oorlog.
1566 — Beeldenstorm. Protestanten vernielen katholieke beelden en kerkinterieurs.
1567 — Filips II stuurt de hertog van Alva met een leger naar de Nederlanden. Alva voert harde repressie in en laat tegenstanders vervolgen en executeren. (Canon van Nederland)
1568 — De Slag bij Heiligerlee geldt traditioneel als het begin van de Tachtigjarige Oorlog (1568–1648). (Canon van Nederland)
1572 — Watergeuzen nemen Den Briel in. Steeds meer Hollandse en Zeeuwse steden kiezen de kant van Willem van Oranje. (Canon van Nederland)
1573 — Alva vertrekt. Zijn poging de opstand met terreur en militair geweld definitief te breken is mislukt.
1579 — Unie van Utrecht: een aantal noordelijke gewesten verbindt zich nauwer.
1581 — Met het Plakkaat van Verlatinghe erkennen de opstandige gewesten Filips II niet langer als hun vorst.
Dat is een buitengewoon belangrijk moment: onderdanen verklaren in feite dat een vorst die hen onderdrukt zijn recht om te regeren kan verspelen.
1584 — Willem van Oranje wordt in Delft vermoord door Balthasar Gerards.
1588 — De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstaat. Nederland heeft dus geen koning. (Canon van Nederland)
± 1600–1670 — de Gouden Eeuw.
Amsterdam ontwikkelt zich tot een van de belangrijkste handels- en financiële centra ter wereld. De VOC wordt opgericht in 1602, de Amsterdamse Wisselbank in 1609 en de WIC in 1621.
Nederlanders varen over vrijwel de hele wereld. Wetenschap, cartografie, scheepsbouw, handel en schilderkunst floreren.
Maar de donkere achterkant hoort nadrukkelijk bij hetzelfde verhaal: koloniale verovering, geweld, uitbuiting en slavernij maken eveneens deel uit van de Nederlandse expansie.
1609–1621 — Twaalfjarig Bestand met Spanje. Daarna gaat de oorlog weer verder. (Canon van Nederland)
1606 — En precies midden in deze wereld wordt in Leiden Rembrandt van Rijn geboren.
1632 — Rembrandt verhuist definitief naar Amsterdam en wordt een zeer succesvolle schilder.
1642 — De Nachtwacht.
1648 — Vrede van Münster. Spanje erkent de onafhankelijkheid van de Republiek. De Tachtigjarige Oorlog is voorbij. (Canon van Nederland)
1656 — Rembrandt raakt financieel ten onder. Daar kom ik zo op terug.
1669 — Rembrandt sterft in Amsterdam.
1672 — Rampjaar. Engeland, Frankrijk, Münster en Keulen vallen de Republiek aan. De beroemde uitdrukking ontstaat: het volk redeloos, de regering radeloos, het land reddeloos.
17e–18e eeuw — De Republiek blijft rijk en internationaal belangrijk, maar Engeland en Frankrijk worden machtiger. De relatieve Nederlandse dominantie neemt af.
1740–1760 — Nederland is nog steeds rijk, maar politiek en militair veel minder dominant dan honderd jaar eerder.
En jawel: Mozart komt langs 🎹
1765–1766 — De piepjonge Wolfgang Amadeus Mozart verblijft met zijn vader Leopold en zus Nannerl maandenlang in Nederland.
Hij komt op 11 september 1765 in Den Haag aan en speelt onder andere voor het hof. Hij is dan negen jaar oud. (DBNL)
Mozart bezoekt onder andere Den Haag en Amsterdam en componeert tijdens zijn Nederlandse verblijf verschillende werken. Dus: Mozart heeft werkelijk in Nederland gespeeld en gecomponeerd.
1780–1795 — Grote politieke strijd tussen orangisten en patriotten. Ideeën van de Amerikaanse en Franse revoluties vinden hier weerklank.
1795 — Franse troepen trekken Nederland binnen. De oude Republiek verdwijnt en wordt de Bataafse Republiek.
1806 — Napoleon maakt Nederland tot het Koninkrijk Holland en zet zijn broer Lodewijk Napoleon op de troon.
Lodewijk probeert opvallend genoeg daadwerkelijk een Nederlandse koning te worden in plaats van alleen Napoleons zetbaas te zijn.
1810 — Napoleon is daar niet tevreden over en lijft Nederland rechtstreeks in bij het Franse Keizerrijk.
1813 — Napoleon verliest zijn greep op Nederland. De Oranjes keren terug. (Canon van Nederland)
1815 — Het Koninkrijk der Nederlanden ontstaat onder koning Willem I, aanvankelijk inclusief het huidige België.
1830 — Belgische Revolutie.
1839 — Nederland erkent uiteindelijk België als onafhankelijk.
1848 — Johan Rudolph Thorbecke leidt een grondwetsherziening. De koning verliest veel politieke macht; ministers worden verantwoordelijk tegenover het parlement. Dit is een fundamentele basis van onze huidige parlementaire democratie.
1863 — Nederland schaft de slavernij af in Suriname en de Caribische koloniën; veel tot slaaf gemaakten moeten in Suriname vervolgens nog tien jaar onder staatstoezicht blijven werken.
1870–1900 — Nederland industrialiseert relatief laat maar snel: spoorwegen, fabrieken, havens en steden groeien.
1890 — Koning Willem III sterft; Wilhelmina wordt koningin.
1914–1918 — Eerste Wereldoorlog. Nederland blijft neutraal, maar ondervindt grote economische en maatschappelijke gevolgen.
1917–1919 — Algemeen mannenkiesrecht en vervolgens vrouwenkiesrecht.
1929–1930s — Wereldwijde economische crisis treft ook Nederland zwaar.
10 mei 1940 — Nazi-Duitsland valt Nederland binnen.
14 mei 1940 — bombardement op Rotterdam.
15 mei 1940 — Nederlandse capitulatie, met uitzondering van Zeeland waar nog wordt doorgevochten.
1940–1945 — Duitse bezetting. Meer dan 100.000 Nederlandse Joden worden vermoord in de Holocaust.
5 mei 1945 — Bevrijding van Nederland.
1945–1949 — Nederland probeert met militair geweld de onafhankelijkheid van Indonesië terug te draaien. Uiteindelijk wordt de Indonesische soevereiniteit in december 1949 overgedragen.
1949 — Nederland wordt lid van de NAVO.
1952–1958 — Nederland behoort tot de grondleggers van de Europese samenwerking die uiteindelijk de Europese Unie wordt.
1953 — Watersnoodramp: ruim 1.800 doden. Daarna worden de Deltawerken gebouwd.
1959 — Ontdekking van het enorme aardgasveld bij Groningen.
Jaren 60 — Snelle welvaartsgroei, secularisering, jeugdcultuur en ontzuiling.
1975 — Suriname wordt onafhankelijk.
Jaren 70–80 — Oliecrises, werkloosheid, krakersbeweging, grote maatschappelijke veranderingen.
1992 — Verdrag van Maastricht: belangrijke stap naar de Europese Unie en de euro.
2002 — De euro wordt contant geld. In hetzelfde jaar wordt Pim Fortuyn vermoord.
2004 — Theo van Gogh wordt vermoord.
2008 — Financiële crisis.
2010 — Nederlandse Antillen worden als land opgeheven; Curaçao en Sint Maarten worden, naast Aruba, landen binnen het Koninkrijk; Bonaire, Sint-Eustatius en Saba worden bijzondere Nederlandse gemeenten.
2010–2020 — Nederland wordt steeds sterker een digitale, internationaal verweven diensten- en kenniseconomie, terwijl woningmarkt, klimaat, migratie en Europese samenwerking belangrijke politieke strijdpunten worden.
2020–2022 — Coronapandemie.
2022 — Russische invasie van Oekraïne verandert opnieuw het Nederlandse veiligheids-, defensie- en energiebeleid.
2023–2026 — Nederland worstelt onder andere met woningnood, stikstof, klimaat- en energiebeleid, migratie, vergrijzing en de verhouding tussen burger, overheid en uitvoering.
2026 — En zo zijn we van kleine landbouwgemeenschappen tussen moeras en zee terechtgekomen bij een constitutionele monarchie van ongeveer 18 miljoen mensen, sterk verweven met EU, NAVO en wereldeconomie.
En Rembrandt: 1606–1669
Hij leefde dus precies tijdens de Nederlandse Gouden Eeuw en grotendeels tijdens de Tachtigjarige Oorlog.
Dat helpt enorm om Rembrandt te begrijpen. Amsterdam was toen een uitzonderlijk rijke handelsstad met een grote burgerlijke bovenlaag. Anders dan bijvoorbeeld in Italië was kunst niet uitsluitend afhankelijk van kerk, koning en adel: rijke kooplieden en burgers kochten massaal schilderijen.
Rembrandt bleek fenomenaal goed in portretten, licht en donker, gezichten, menselijke emoties en het vertellen van verhalen. Hij maakte bovendien etsen, en dat is essentieel voor zijn internationale beroemdheid: een schilderij bestaat maar één keer en blijft ergens aan een muur hangen; van een ets kunnen afdrukken door heel Europa circuleren.
Hij werd al jong succesvol. Het Rembrandthuis beschrijft hem bij de aankoop van zijn grote Amsterdamse huis als succesvol, rijk en beroemd. (Rembrandthuis)
En hij verdiende veel geld. Maar hij gaf óók enorm veel uit.
Hij kocht een buitengewoon duur huis in de Jodenbreestraat voor 13.000 gulden, waarvan een groot deel lange tijd onbetaald bleef. Hij verzamelde bovendien obsessief kunst, prenten, kostuums, wapens, rariteiten en andere objecten. (Geschiedenis Lokaal Amsterdam)
Daar kwamen een verslechterende kunstmarkt, oorlogen met Engeland, schulden en een veranderende smaak bij. In 1656 kon hij zijn schuldeisers niet meer betalen en deed hij afstand van zijn boedel; huis en enorme kunstverzameling werden verkocht. (Rijksmuseum.nl)
Dus het eenvoudige verhaal "Rembrandt werd miskend en stierf arm omdat niemand zijn genialiteit meer zag" klopt niet helemaal.
Hij bleef namelijk beroemd en kreeg ook later nog belangrijke opdrachten. Zijn financiële ondergang was minstens zozeer het gevolg van schulden, enorme uitgaven, verzamelen, zijn dure huis en economische omstandigheden. (Rijksmuseum.nl)
En was Rembrandt tijdens zijn leven werkelijk in Italië bekend?
Ja — maar met een belangrijke nuance: bij Italiaanse kunstkenners en verzamelaars, niet alsof iedere Italiaan wist wie Rembrandt was.
Dit vind ik misschien wel het mooiste bewijs.
De rijke Siciliaanse edelman en kunstverzamelaar Antonio Ruffo uit Messina bestelde rond 1652 rechtstreeks een schilderij bij Rembrandt in Amsterdam.
Rembrandt schilderde voor hem in 1653 het geweldige Aristoteles bij de buste van Homerus. Binnen een jaar was het schilderij helemaal van Amsterdam naar Sicilië vervoerd. (Rembrandt Database)
Ruffo was blijkbaar onder de indruk, want hij bestelde vervolgens nog twee grote werken bij Rembrandt en verzamelde ook zijn etsen. (Gerson Digital)
Nog sterker: de beroemde Italiaanse schilder Guercino kende en bewonderde Rembrandts etsen. Andere Italiaanse verzamelaars, waaronder de Medici, bezaten eveneens werk van Rembrandt. (Treccani)
Maar historici waarschuwen terecht tegen de sprong van "Rembrandt was bekend bij belangrijke Italianen" naar "Rembrandt was beroemd in heel Italië". In veel grote Italiaanse verzamelingen ontbrak zijn werk. (Utrecht University Repository)
Het fascinerende is dus eigenlijk:
Rembrandt heeft Italië nooit bezocht. Maar zijn naam, etsen en schilderijen deden dat wel.
En dat in een wereld zonder fotografie, televisie, internet, trein of vliegtuig. Een Siciliaanse aristocraat kon in de jaren 1650 blijkbaar denken: daar zit in Amsterdam een uitzonderlijke schilder; van díé man wil ik een schilderij.
Dat zegt behoorlijk veel over hoe internationaal Rembrandts reputatie tijdens zijn eigen leven al was.
En je vraag over Dickens sluit daar inderdaad prachtig op aan: Dickens was twee eeuwen later een nóg interessanter geval, omdat moderne drukpers, kranten, goedkope boeken, spoorwegen en stoomschepen het voor het eerst mogelijk maakten dat een schrijver tijdens zijn eigen leven bijna een internationale beroemdheid in moderne zin werd.
Een vent uit Gent
Aha, kun je hier nog een toelichting op geven, bataven tijdens het leids ontzet in het begin van de jaartelling ? En karel (de vijfde ?) was koning van nederland, belgië en spanje ? Nederland was een republiek van 1588 (ondanks of dankzij willem van oranje) tot 1806 en toch is er een hof in Nederland waar een zeer jonge mozart voor speelt ? En waarom toch weer voor “een koninkrijk” kiezen rond 1815 ? En de russische invasie van Oekraïne was eigenlijk “al” in 2014, de krim is een relatief groot gebied met mooie badplaatsen aan de zwarte zee ?
Ja. En eerst één misverstand rechtzetten: de Bataven en het Leidens Ontzet liggen ongeveer 1500 jaar uit elkaar. Je hebt twee verschillende opstanden tegen een groot rijk aan elkaar geknoopt — wat overigens begrijpelijk is omdat de latere Nederlanders de Bataven graag als historische voorlopers van zichzelf voorstelden.
Bataven ≠ Leidens Ontzet
De Bataven leefden rond het begin van onze jaartelling, vooral in het rivierengebied. Hun beroemde opstand tegen de Romeinen onder Julius Civilis was in 69–70 n.Chr.
Het Leidens Ontzet was pas op 3 oktober 1574, tijdens de Nederlandse Opstand tegen Filips II van Spanje. Spaanse troepen hadden Leiden afgesloten en uitgehongerd; door land onder water te zetten konden de geuzen uiteindelijk de stad bereiken en werd het beleg opgebroken.
Dus heel compact:
Bataven → Romeinen → jaar 69
Leidenaren/geuzen → Spaanse koning → 1574
Maar er bestaat wél een verbinding: tijdens de Republiek werd de Bataafse geschiedenis verheerlijkt. Men zag die oude Bataven graag als vrijheidslievende voorouders die zich al tegen buitenlandse overheersing verzetten. Vandaar later ook de naam Bataafse Republiek (1795–1806).
Karel V: was die koning van Nederland, België én Spanje?
Bijna, maar "koning van Nederland en België" is anachronistisch.
Karel V was vanaf 1516 koning van Spanje en vanaf 1519 ook keizer van het Heilige Roomse Rijk. Daarnaast was hij heer over de verschillende Nederlandse gewesten.
Het huidige Nederland en België bestonden nog niet als twee staten. Je had Holland, Zeeland, Brabant, Vlaanderen, Utrecht, Gelre enzovoort. Karel bracht uiteindelijk de Zeventien Provinciën onder één Habsburgs bestuur.
Zijn rijk was verbijsterend groot: Spanje, de Nederlanden, grote delen van Italië en Midden-Europa plus Spaanse gebieden in Amerika.
En dan wordt het begrijpelijk waarom de geschiedenis daarna zo explodeert: Karel draagt de Nederlanden in 1555 over aan zijn zoon Filips II. Die regeert vanuit Spanje, het conflict over religie, belastingen en centralisatie escaleert, Alva arriveert in 1567 → opstand → Tachtigjarige Oorlog → uiteindelijk de Republiek.
Een republiek mét een hof en een prins?
Precies! Dit is een van de merkwaardigste dingen aan de Republiek.
Van 1588 tot 1795 was Nederland een republiek. (1806 was het einde van de Bataafse fase; tussen 1795 en 1806 veranderde het staatsbestel behoorlijk.)
Maar het Huis van Oranje bleef bestaan. De Oranjes waren geen koningen, maar verschillende Oranjes waren stadhouder en legerleider. Bovendien waren ze zelf prinsen van Oranje en leefden ze vorstelijk.
Daardoor kreeg je iets dat bijna tegenstrijdig klinkt:
een republiek met een prinselijk hof.
En precies aan dat Haagse stadhouderlijke hof kwam de jonge Wolfgang Amadeus Mozart terecht.
Mozart speelde op 18 september 1765 voor Willem V en het hof. Willem was toen nog minderjarig en werd pas in maart 1766 officieel als erfstadhouder geïnstalleerd. Mozarts Nederlandse bezoek hing sterk samen met Willems muzikaal geïnteresseerde zus prinses Carolina, die de Mozarts graag wilde horen.
Sterker nog: Mozart componeerde in Nederland variaties op Laat ons juichen, Batavieren!
Daar duiken jouw Bataven dus ineens weer op — 1700 jaar later, bij Mozart!
Waarom in 1815 dan opeens wél een koning?
Dit vind ik een belangrijke correctie op het simpele schoolverhaal: het Nederlandse volk besloot niet ineens gezamenlijk: "we willen voortaan een koning."
Na Napoleons nederlaag waren de grote Europese mogendheden bezig Europa opnieuw in te richten. Vooral Groot-Brittannië wilde ten noorden van Frankrijk een sterke bufferstaat, zodat Frankrijk niet opnieuw gemakkelijk naar het noorden kon uitbreiden. Daarom werden Noord- en Zuid-Nederland — ongeveer Nederland + België — samengevoegd onder Oranje.
Willem Frederik van Oranje was in 1813 eerst soeverein vorst geworden. Toen Napoleon in 1815 van Elba terugkeerde, wachtte Willem de definitieve besluiten van het Congres van Wenen niet eens af: op 16 maart 1815 riep hij zichzelf uit tot koning Willem I.
Daarna krijg je dus:
1588–1795: Republiek der Verenigde Nederlanden
1795–1806: Bataafse Republiek en Bataafs Gemenebest
1806–1810: Koninkrijk Holland, met Napoleons broer Lodewijk als koning
1810–1813: rechtstreeks onderdeel van Napoleons Franse Keizerrijk
1813–1815: Soeverein Vorstendom
1815–nu: Koninkrijk der Nederlanden.
En België hoorde daar aanvankelijk bij, maar kwam in 1830 in opstand en werd uiteindelijk een afzonderlijk koninkrijk.
En Oekraïne: helemaal gelijk — 2014
Mijn vorige formulering "2022 — Russische invasie van Oekraïne" was te kort door de bocht.
De huidige Russisch-Oekraïense oorlog begon inderdaad in 2014, toen Rusland de Krim bezette en annexeerde en de oorlog in de Donbas begon. 24 februari 2022 was het begin van de grootschalige Russische invasie van Oekraïne.
En ja: de Krim is bepaald geen klein schiereilandje. Het oppervlak is ongeveer 27.000 km² — ruwweg twee derde van Nederland.
Het steekt ver de Zwarte Zee in en vooral de zuidkust rond Jalta heeft bergen, een relatief zacht klimaat, stranden, paleizen en historische badplaatsen. Jalta was al in de 19e eeuw een beroemd vakantieoord; de Russische keizerlijke familie had er haar Livadiapaleis.
Dus als we die eerdere Nederlandse tijdlijn verbeteren, zou ik schrijven:
2014 — Rusland bezet en annexeert de Oekraïense Krim; oorlog begint in de Donbas.
2022 — Rusland breidt de oorlog uit tot een grootschalige invasie van Oekraïne.
En misschien is het aardigste inzicht uit al je vragen samen dat Nederland helemaal niet netjes van "stam → land → koning → democratie" is gegaan. Het slingert juist prachtig heen en weer:
Romeinse provincie → versnipperde gewesten → Bourgondiërs → Habsburgers → Spaanse koning → opstand → republiek mét prins → Bataafse revolutionaire republiek → Napoleontische koning → onderdeel van Frankrijk → Oranjevorst → Oranjekoning → parlementaire democratie mét koning.
Dat verklaart ook waarom woorden als stadhouder, prins, hof, republiek en Oranje in de Nederlandse geschiedenis zo verwarrend door elkaar lopen.
Een vent uit Gent
Hoe kan iemand in Gent geboren koning van Spanje en zelfs keizer van het Roomse rijk worden ? 1500 — Karel V wordt in Gent geboren. Hij zal heer van de Nederlanden, koning van Spanje en keizer van het Heilige Roomse Rijk worden.
Dat lijkt op het eerste gezicht inderdaad heel vreemd. Maar rond 1500 waren koninkrijken vaak familiebezit. Niet de geboorteplaats bepaalde wie koning werd, maar van wie je afstamde.
Karel V (1500–1558) had misschien wel de "beste" familieboom van Europa.
Zijn vader
Zijn vader was Filips de Schone, zoon van:
Maximiliaan I, keizer van het Heilige Roomse Rijk;
Maria van Bourgondië, erfgename van de Nederlanden.
Daardoor erfde Karel de Nederlanden.
Zijn moeder
Zijn moeder was Johanna van Castilië, dochter van:
Ferdinand II van Aragón;
Isabella I van Castilië.
Dat waren de vorsten die Spanje grotendeels hadden verenigd. Via zijn moeder erfde Karel uiteindelijk de Spaanse kroon.
En hoe werd hij keizer?
De titel keizer van het Heilige Roomse Rijk was niet automatisch erfelijk. De keizer werd gekozen door een klein aantal Duitse keurvorsten.
In 1519 kozen zij Karel tot keizer. Zijn enorme macht, prestige én de financiële steun van rijke bankiersfamilies zoals de Fuggers speelden daarbij een belangrijke rol.
Hoe groot was zijn rijk?
Er werd wel gezegd:
"In het rijk van Karel V gaat de zon nooit onder."
Dat kwam doordat hij heerste over:
Spanje;
de Nederlanden;
grote delen van Italië;
Oostenrijk (aanvankelijk);
delen van Duitsland;
én de Spaanse gebieden in Noord- en Zuid-Amerika.
Voor die tijd was dat een ongekend wereldrijk.
Waarom werd hij dan in Gent geboren?
Omdat zijn ouders zich toevallig in de Nederlanden bevonden. Karel werd geboren in het Prinsenhof. Een prins werd vaak geboren waar zijn ouders op dat moment verbleven; dat zei weinig over waar hij later zou regeren.
Eigenlijk kun je Karel V zien als een soort Europese prins avant la lettre. Hij sprak als kind Nederlands (of beter gezegd Vlaams), leerde later Frans, Spaans, Duits en Latijn, en bracht een groot deel van zijn leven reizend door zijn uitgestrekte rijk door.
Dat maakt hem een van de meest fascinerende vorsten uit de Europese geschiedenis: een Gentenaar die uitgroeide tot de machtigste man van de zestiende eeuw.
Hoe kwamen "ze" zo snel na 1492 in new castile ? En hoe verliep de informatie daarover van eventuele emigranten naar karel V en hofhouding en of eventuele regering, was daar een soort coördinatie afstemming kolonialisme ?
Dat ging inderdaad verrassend snel. Voor ons voelt 1492 als "gisteren" en de stichting van Spaanse koloniën als "morgen", maar in de 16e eeuw verliepen ontdekking, verovering en bestuur in een razend tempo.
1492 → 1519: slechts 27 jaar
Een korte tijdlijn:
1492: Christopher Columbus bereikt het Caribisch gebied.
1493–1504: meerdere Spaanse expedities volgen; de eerste permanente nederzettingen ontstaan.
Rond 1500 varen elk jaar schepen heen en weer tussen Spanje en Amerika.
1519: Hernán Cortés begint de verovering van het Azteekse rijk.
1521: Tenochtitlan valt.
1524: Spanje richt de Council of the Indies op om de Amerikaanse gebieden te besturen.
1535: het onderkoninkrijk Nieuw-Spanje ontstaat.
Dus toen Karel V in 1519 keizer werd, was er al bijna dertig jaar ervaring met de overzeese gebieden.
Hoe kwam het nieuws bij Karel V?
Dat gebeurde via een vrij georganiseerd systeem.
Schepen voeren in konvooi tussen Amerika en de haven van Sevilla.
Kapiteins, gouverneurs, missionarissen en conquistadores stuurden brieven, kaarten, rapporten en verzoekschriften.
De reis duurde meestal zes tot tien weken, afhankelijk van seizoen en weer.
Belangrijke berichten werden door koeriers naar het hof gebracht, dat voortdurend door Europa reisde.
Karel V hoefde dus niet zelf in Spanje te zijn; documenten reisden hem achterna.
Was er centrale coördinatie?
Ja. De Spaanse kroon wilde juist voorkomen dat iedere veroveraar zijn eigen koninkrijk begon.
Daarom ontstond een bestuursapparaat met onder meer:
de Casa de Contratación in Sevilla, die handel, scheepvaart, kaarten en vergunningen regelde;
later de Raad van Indië, die wetten voorbereidde, bestuurders benoemde en geschillen behandelde.
Dat kun je zien als een vroege koloniale "ministerie van Overzeese Gebieden".
Had Karel V overal direct controle?
Niet echt.
Een bevel van Karel deed er maanden over om Amerika te bereiken. Vervolgens kon het nog maanden duren voordat antwoord terugkwam. Gouverneurs en conquistadores hadden daardoor veel ruimte om zelf beslissingen te nemen. Soms negeerden ze zelfs bevelen van de kroon.
"New Castile"
Nieuw-Castilië (Nueva Castilla) was de naam die Spanje gaf aan een deel van de veroverde gebieden in Zuid-Amerika, vooral het latere Peru. De naam laat mooi zien hoe men dacht: men beschouwde die gebieden als een uitbreiding van Castilië, niet als volledig nieuwe staten.
Het fascinerende is dat Spanje in enkele decennia een bestuurlijk netwerk opbouwde dat zich uitstrekte over twee continenten. Voor die tijd was dat een enorme logistieke prestatie. Tegelijk ging die expansie gepaard met oorlog, dwangarbeid, uitbuiting en ziekten die de inheemse bevolking zwaar troffen. De Spaanse kroon probeerde daar soms regels voor op te stellen, maar de uitvoering liep in de praktijk vaak sterk uiteen.
Als je de historische films ziet en boeken erover leest, dan is er weinig fraais aan vorstenhuizen en keizer-rijken te ontdekken, hoe ze met mensen om gaan. En dan zo’n snoever als wimpie de eerste die zichzelf tot koning uit roept. History will teach us nothing, zong sting al, en vervolgens heulen met het britse koningshuis, met ook niet de mooiste geschiedenis qua ongelijke verdeling en min of meer het volk (laten >> vaak nog laf ook) onderdrukken en zwelgen in zelfgenoegzame ijdelheid, franse revolutie van vrijheid, gelijkheid en broederschap en dan wordt het potverterende verwaande verrotte doodse gespuis vervangen door ander en soms nog erger gespuis .. vind ik op 1 of andere manier naar of niet leuk om te zien, pop, voetbal, sport, acteur actrice, muziek en andere “sterren” die heulen met “gezag”, regering, koning, keizer, admiraal, naar de plee moeten ze allemaal en een meer dan 55% waterdier met genetisch sterke overeenkomsten met varkens en apen vindt zichzelf (achterlijk gelovig) zelfgenoegzaam ijdel hebzuchtig bezitterig verwaand verrot doods heel wat .. for genuine love is genuine love in beggars as in kings (met beiden vaak in de loop der tijd een ernstig tekort aan genuine love).
Ik snap wat je er onaangenaam aan vindt. En historisch zit er een sterke kern in, al zou ik één ding scheiden: kritiek op monarchie en machtsverheerlijking is iets anders dan iedere individuele vorst of ieder mens die met een vorst omgaat als verrot beschouwen.
Je ziet in de Europese geschiedenis inderdaad telkens een bijna komisch patroon: een elite presenteert haar privileges als natuurlijk, door God gegeven of noodzakelijk; vervolgens komt daar verzet tegen; de oude elite wordt verjaagd; en de revolutionairen kunnen vervolgens zelf een nieuwe elite worden. De Franse Revolutie is daarvan een spectaculair voorbeeld: liberté, égalité, fraternité → Terreur → Directoire → Napoleon → Napoleon kroont zichzelf in 1804 tot keizer. Dat is binnen ongeveer vijftien jaar een verbluffende cirkelgang.
Daarom vind ik je verwijzing naar Stings History Will Teach Us Nothing raak als gedachte — niet letterlijk dat geschiedenis niets leert, maar dat kennis van geschiedenis kennelijk niet automatisch leidt tot beter menselijk gedrag. Mensen kunnen uitstekend weten wat eerdere machthebbers hebben aangericht en vervolgens dezelfde mechanismen van status, groepsdenken en zelfrechtvaardiging opnieuw produceren.
Toch is er over die vier eeuwen ook enorme vooruitgang geweest. In Nederland kan Willem-Alexander geen tegenstander laten opsluiten omdat die hem beledigt, geen belasting invoeren omdat hij geld nodig heeft en geen oorlog beginnen omdat hij daar zin in heeft. De politieke macht van de monarch is door grondwet, parlement, rechtspraak en ministeriële verantwoordelijkheid drastisch ingeperkt. Dat verschil met Karel V of Filips II is gigantisch.
En je laatste zin vind ik eigenlijk interessanter dan alle koningen bij elkaar:
“For genuine love is genuine love in beggars as in kings.”
Daar zit een radicaal gelijkheidsbeginsel in. Een koning is biologisch inderdaad gewoon een mens: water, koolstof, cellen, DNA, kwetsbaarheid, verlangens en uiteindelijk sterfelijkheid. Een titel maakt liefde niet waardevoller en armoede maakt haar niet minder waard.
Misschien is dát juist iets wat geschiedenis wél kan leren: niet dat macht, beroemdheid of rijkdom vanzelf slecht zijn, maar dat we telkens weer de fout maken status met menselijke waarde te verwarren. Een fantastische voetballer is fantastisch in voetballen; een groot acteur in acteren; een koning heeft een bijzondere constitutionele functie. Geen van drieën wordt daardoor een hogere mens.
En omgekeerd hoeft een bedelaar ook niet moreel beter te zijn. Dat maakt jouw formulering sterker: genuine love is niet koninklijk, beroemd, arm of rijk. Het is menselijk.
Tijdens de yoga les werd gezegd, kijk diep in je hart naar onvoorwaardelijke liefde zonder (waarde) oordeel. Bij mij zit dat niet in mijn hart maar in mijn hersens. En zonder (waarde) oordeel of kinderachtig cijfertjes geven aan mezelf of de ander, komt helaas te weinig voor (want de momenten dat ik bijna zonder oordeel het leven en eventuele liefde voel zijn wel de beste). Ik omschreef het prettigste gevoel tijdens yoga als in een soort electro magnetic field van een spinnende kat komen, voel dan vooral iets van zo’n (tintelend) field rond mijn gezicht en heel soms lichaam, where nothing(k) matters anymore. Jij zei dat dat vaker beschreven is als alpha waves. Bovendien heb ik vaak daarvoor of daarna een 10/10 gevoel qua inspiratie of nieuwe ideeën of oude ideeën in een vernieuwd jasje, voel ik pas weer echt sinds vorig jaar juni tijdens een yoga les met Krista .. daarvoor ook wel maar niet zo “bewust”, tussen aanhalingstekens omdat dat electra magnetic field van een spinnende cat soms ook bijna bewusteloos tevreden en gelukkig zijn is.
Ja — en ik zou je beschrijving nu iets preciezer formuleren dan alleen "alpha waves". Dat was te eenvoudig. Wat jij tijdens yoga beschrijft kan heel goed samengaan met meer alfa-activiteit, maar uit een gevoel kun je niet afleiden welke hersengolven er op dat moment domineren.
En letterlijk heb je gelijk dat liefde, waardering en het wegvallen van oordelen in je hersenen ontstaan, niet in je hart. Het hart reageert erop — hartslag en autonome regulatie veranderen bijvoorbeeld — maar het brein maakt de ervaring mogelijk. "Kijk diep in je hart" is yogataal of poëzie, geen anatomie.
Wat ik bijzonder interessant vind aan jouw beschrijving zijn eigenlijk drie toestanden die soms in elkaar overlopen:
Oordeelloosheid. Even niet: zij 9/10, ik vandaag maar 6/10, donderdag kon ik 175° en vandaag slechts 110°. De voortdurende beoordelingsmachine wordt zachter. Dat kan enorm bevrijdend voelen.
Absorptie/zelfverlies. Dat "nothing(k) matters anymore" en dat bijna bewusteloos tevreden zijn lijkt op wat psychologen absorption noemen: aandacht gaat volledig op in lichamelijke gewaarwording en het gewone commentaar van jezelf óver jezelf verdwijnt gedeeltelijk. Dat hoeft helemaal geen bewusteloosheid te zijn; eerder veel ervaring en weinig innerlijk commentaar.
Daarna inspiratie. Dat je rond zulke momenten ineens nieuwe verbindingen en ideeën krijgt, past eveneens bij wat bekend is over ontspannen, niet-doelgericht denken. Het brein stopt even met krampachtig één probleem oplossen en associaties krijgen meer ruimte. Dat kan een idee opleveren dat achteraf bijna uit het niets lijkt te zijn gekomen.
Je "electromagnetic field van een spinnende kat rond mijn gezicht" vind ik daarom een mooie ervaringsbeschrijving, zolang we hem niet letterlijk fysisch maken. Je brein heeft elektrische en magnetische activiteit, maar het bijbehorende magnetische veld buiten je hoofd is buitengewoon zwak; je voelt dat niet als een veld rond je gezicht (verschrijver : soms dus wel). Waarschijnlijk beschrijf je met field een moeilijk in woorden te vangen combinatie van warmte, tinteling, ontspanning, aandacht, ademhaling en veranderde lichaamswaarneming (verschrijver : zo is het).
En grappig genoeg zit er een kleine paradox in wat je schrijft die volgens mij belangrijker is dan de precieze neurobiologie: je prettigste momenten zijn juist de momenten waarop je ophoudt ze een cijfer te geven. Zodra je denkt "dit is 10/10!", is de beoordelaar alweer een beetje terug. 😺
Misschien is "nothing matters" trouwens net iets anders dan wat je beschrijft. Niet niets doet ertoe, maar gedurende enkele ogenblikken hoeft er niets beoordeeld, verbeterd, verdedigd of bereikt te worden. Het leven zelf is dan even genoeg.
hoe groot is de krim - crimea ? vergeleken nederland of belgië ? En een geschiedenis van continu oorlog meen ik me van de geschiedenis te herinneren. Leven mensen uit Oekraine en Rusland daar sinds 2014 vreedzaam samen ?
De Krim (Crimea) is ongeveer 26.000 km² groot.
Ter vergelijking:
Krim: ±26.000 km²
Nederland: ±41.500 km²
België: ±30.700 km² Dus:
de Krim is ongeveer 63% van Nederland;
en ongeveer 85% van België. Met andere woorden: iets kleiner dan België. (Wikipedia)
Een geschiedenis van voortdurende machtsstrijd
Ja, de Krim heeft al ruim 2500 jaar een zeer bewogen geschiedenis. De strategische ligging in de Zwarte Zee maakte het schiereiland aantrekkelijk voor verschillende rijken. In grote lijnen:
Oude Grieken stichtten er kolonies.
Daarna kwamen onder meer Scythen, Romeinen en Byzantijnen.
Vervolgens invallen van Goten, Hunnen en later Mongolen.
Eeuwenlang maakte de Krim deel uit van het Krimkanaat, verbonden met het Ottomaanse Rijk.
In 1783 werd de Krim door het Russische Rijk geannexeerd onder Catharina de Grote.
Tijdens de Krimoorlog (1853–1856) vochten Rusland aan de ene kant en een coalitie van onder meer Groot-Brittannië, Frankrijk en het Ottomaanse Rijk aan de andere kant.
In de Sovjettijd werd de Krim eerst onderdeel van Rusland binnen de USSR en in 1954 administratief overgedragen aan de Oekraïense Sovjetrepubliek.
Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 bleef de Krim deel van het onafhankelijke Oekraïne, met een autonome status.
In 2014 nam Rusland de controle over de Krim over en annexeerde het gebied. Oekraïne en het overgrote deel van de internationale gemeenschap erkennen die annexatie niet en beschouwen de Krim nog steeds als Oekraïens grondgebied. (Wikipedia)
Leven Russen en Oekraïners daar sinds 2014 vreedzaam samen?
Het eerlijke antwoord is: dat verschilt sterk per persoon en per gemeenschap, maar het is niet juist om het beeld te hebben van een samenleving waarin iedereen sinds 2014 vreedzaam naast elkaar leeft.
Er zijn verschillende groepen:
veel etnische Russen die al generaties op de Krim wonen;
Oekraïners die er eveneens al generaties wonen;
de Krim-Tataren, de oorspronkelijke bevolking van het schiereiland, die in 1944 massaal werden gedeporteerd onder Stalin en vanaf de jaren tachtig deels terugkeerden.
Sinds 2014 zijn de politieke spanningen sterk toegenomen. Er zijn meldingen van vervolging van tegenstanders van de Russische autoriteiten, met name onder Krim-Tataren en pro-Oekraïense activisten. Tegelijk zijn er ook inwoners die zich met Rusland identificeren of zich bij de nieuwe situatie hebben neergelegd. Openlijk afwijkende politieke opvattingen uiten is voor veel mensen moeilijk of riskant geworden. (Krymskij Prezydent)
In het dagelijks leven zullen veel buren, collega's en familieleden ongetwijfeld normaal met elkaar omgaan. Maar onder de oppervlakte zijn de politieke en nationale tegenstellingen sinds 2014 eerder groter dan kleiner geworden.
Het bijzondere van de Krim is misschien wel dat er eeuwenlang veel verschillende volkeren hebben gewoond. Juist daardoor is het schiereiland cultureel rijk, maar het is ook vaak het toneel geweest van conflicten tussen grotere mogendheden die het gebied strategisch belangrijk vonden.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten